เมื่อเสียงรบกวนกลายเป็นเสียงดนตรี
คุณอาจจะเคยรู้สึกแบบนี้… บางบทสนทนามันก็ให้ความรู้สึกเหมือนคนสองคนกำลังเปิดวิทยุเข้าใส่กัน
คลื่นเสียงถูกส่งออกมาอย่างต่อเนื่อง เต็มไปด้วยข้อมูล เรื่องราว และความตั้งใจดี แต่คลื่นเหล่านั้นกลับไม่เคยเดินทางไปถึงหัวใจของอีกฝ่ายเลย มันเพียงแค่กระทบแล้วสลายไปในอากาศ ทิ้งไว้เพียงความเหนื่อยล้าและความรู้สึกที่ว่างเปล่ายิ่งกว่าเดิม
เราต่างก็พูด... แต่ไม่มีใครได้ ฟัง เราต่างก็ได้ยิน... แต่ไม่มีใครได้ เข้าใจ บทสนทนาจบลง แต่ความโดดเดี่ยวยังคงอยู่ครบถ้วน
แต่แล้ว... มันก็จะมีบางบทสนทนาที่แตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง มันอาจเกิดขึ้นในร้านกาแฟที่เสียงดังจอแจ หรือในคืนที่เงียบสงัดข้างๆ ใครสักคน บทสนทนาที่เริ่มต้นอย่างธรรมดาสุดๆ แต่ในวินาทีหนึ่ง... เราจะรู้สึกได้ถึง การเปลี่ยนแปลง บางอย่างในสนามพลังงาน เหมือนมีคนค่อยๆ ลดเสียงวิทยุของตัวเองลงจนเงียบสนิท แล้วหันมาปรับจูนคลื่นหัวใจให้ตรงกับเราอย่างตั้งใจ ความเงียบที่เคยคั่นอยู่ระหว่างประโยค กลับค่อยๆ อุ่นขึ้นมา... จนกลายเป็นพื้นที่ว่างที่ปลอดภัย ปลอดภัยพอที่เราจะกล้าหย่อนความรู้สึกที่เปราะบางที่สุดลงไปได้ มันคือจังหวะที่เสียงรบกวนได้กลายเป็นเสียงดนตรี ในวินาทีนั้น... ความรู้สึกว่าเรากำลัง พูด อยู่ได้จางหายไป เหลือเพียงความรู้สึกอุ่นในใจว่ากำลัง ถูกรับฟัง อย่างแท้จริง ผมสงสัยมาตลอดว่าอะไรคือความแตกต่างระหว่างบทสนทนาสองแบบนี้ อะไรคือส่วนผสมที่มองไม่เห็นซึ่งสามารถเปลี่ยนคลื่นเสียงที่ไร้ทิศทางให้กลายเป็นการสั่นพ้องที่งดงามและเยียวยาได้ หลังจากการเดินทางผ่านเรื่องราวของผู้คนและภูมิปัญญาของครูบาอาจารย์หลายท่าน... ผมจึงได้ค้นพบว่า หัวใจของเรื่องทั้งหมดไม่ได้อยู่ที่เทคนิคการพูดที่เฉียบคม หากแต่อยู่ในศิลปะของการฟังที่ลึกซึ้งและเรียบง่าย... ที่เราอาจหลงลืมไป
บทความขนาดยาวชิ้นนี้ คือบันทึกภาคสนาม (ฉบับให้ทดลองอ่าน) ของการเดินทางเข้าไปสำรวจศิลปะที่ว่านั้น... ศิลปะของ “การฟังอย่างคอมแพเนียน”
เราจะค่อยๆ เดินทางไปด้วยกันเพื่อค้นพบความจริงที่ว่า การฟังนั้นอาจเริ่มต้นที่ใบหู… แต่หัวใจที่แท้จริงของมัน คือการใช้ชีวิตและลมหายใจทั้งหมดของเราเพื่อ อยู่ตรงนั้น กับใครสักคน และเพื่อค้นพบว่า... เมื่อเราได้มอบของขวัญแห่งการรับฟังให้แก่ผู้อื่นอย่างแท้จริง คนแรกที่ได้รับการเยียวยา อาจเป็นตัวเราเอง
1. เมื่อการฟังเป็นมากกว่าแค่การได้ยิน
ในร้านกาแฟแห่งหนึ่งที่ผมชอบไปนั่งทำงาน มีโต๊ะไม้ยาวตัวหนึ่งตั้งอยู่กลางร้าน เป็นโต๊ะที่ผู้คนแปลกหน้ามักจะมานั่งแบ่งปันพื้นที่กันอยู่เสมอ และบ่อยครั้ง... โต๊ะตัวนั้นก็ได้กลายเป็นห้องเรียนเรื่องการฟังที่ยอดเยี่ยมที่สุดสำหรับผม
ผมเคยเห็นคู่รักหนุ่มสาวมานั่งตรงข้ามกัน ต่างฝ่ายต่างก็พูดคุยกันอย่างออกรส แต่สายตาของฝ่ายหนึ่งกลับเหลือบมองหน้าจอโทรศัพท์ที่วางคว่ำอยู่บนโต๊ะเป็นระยะๆ ผมเคยเห็นเพื่อนสองคนหัวเราะเสียงดังกับเรื่องราวในอดีต แต่หัวเข่าและลำตัวของทั้งคู่กลับบิดเอียงออกจากกันเล็กน้อย เหมือนเตรียมพร้อมที่จะลุกจากไปได้ทุกเมื่อ และผมก็เคยเห็นพ่อกับลูกสาววัยรุ่นนั่งทานขนมด้วยกันในความเงียบงัน ต่างฝ่ายต่างมีหูฟังเสียบอยู่ที่หูของตัวเอง
พวกเขาทุกคน ได้ยิน เสียงของกันและกันอย่างไม่ต้องสงสัย คลื่นเสียงเดินทางผ่านอากาศไปกระทบแก้วหูอย่างสมบูรณ์แบบ แต่ผมอดรู้สึกไม่ได้ว่า... มันแทบไม่มีใครกำลัง ฟัง ใครอยู่เลยสักคน
เรามักถูกสอนให้เชื่อว่าการฟังคือเรื่องของ หู คือกระบวนการรับข้อมูลทางเสียงและประมวลผลความหมายของคำพูด แต่จากการเดินทางผ่านบทสนทนานับพันครั้ง ผมกลับพบว่านั่นเป็นเพียงแค่ยอดของภูเขาน้ำแข็ง การฟังที่แท้จริง... การฟังในระดับที่จะเยียวยาและเชื่อมต่อหัวใจได้นั้น... มันเริ่มต้นก่อนที่คำพูดคำแรกจะถูกเอ่ยออกมาเสียอีก
มันคือการฟังด้วยร่างกาย คือการฟังด้วยสนามพลังงานของเราทั้งหมด มันคือการเรียนรู้ที่จะ อยู่ตรงนั้น อย่างแท้จริง
ภาษาของร่างกาย คือ กำแพงที่มองไม่เห็น และสะพานที่ไร้คำพูด
ก่อนที่เราจะเอ่ยปากพูด... ร่างกายของเราได้เริ่มบทสนทนาไปก่อนแล้วเสมอ และอาวุธชนิดแรกที่ทรงพลังที่สุดในการปิดประตูหัวใจของคนตรงหน้า ก็คือวัตถุสี่เหลี่ยมเล็กๆ ที่เราเรียกว่าโทรศัพท์มือถือ
การวางโทรศัพท์หงายหน้าจอไว้บนโต๊ะระหว่างบทสนทนานั้น คือการส่งสารที่เงียบงันแต่ดังชัดเจนว่า “เรื่องราวของเธอก็สำคัญนะ... แต่ก็อาจจะมีเรื่องอื่นที่สำคัญกว่าสำหรับฉันได้ทุกเมื่อ” มันคือการสร้าง ประตูฉุกเฉิน ที่พร้อมจะดึงสติของเราออกจากพื้นที่ตรงนั้นได้ทันทีที่มีการแจ้งเตือนดังขึ้น มันคือการบอกอีกฝ่ายว่า “ฉันอยู่กับเธอนะ... แต่อาจไม่ร้อยเปอร์เซ็นต์”
ในทางกลับกัน... การตัดสินใจเก็บโทรศัพท์ลงในกระเป๋า หรือคว่ำหน้าจอลงบนโต๊ะโดยไม่แตะต้องมันอีกเลยตลอดบทสนทนา คือ คำประกาศ ที่ทรงพลังที่สุด มันคือการให้เกียรติ คือการบอกว่า “หนึ่งชั่วโมงต่อจากนี้... โลกทั้งใบของฉันคือเธอ” การกระทำเล็กๆ น้อยๆ นี้ คือการรื้อกำแพงที่มองไม่เห็นลง และเริ่มสร้างสะพานแห่งความไว้วางใจขึ้นมาโดยไม่ต้องใช้คำพูดแม้แต่คำเดียว
และไม่ใช่แค่โทรศัพท์... ร่างกายทั้งหมดของเราคือเครื่องมือในการสื่อสาร การนั่งหันปลายเท้าและหัวเข่าเข้าหาคู่สนทนา คือการบอกว่า “ฉันพร้อมจะมอบพลังงานทั้งหมดของฉันให้กับเธอ” ในขณะที่การนั่งไขว่ห้างและบิดตัวหนีเล็กน้อย อาจเป็นการส่งสัญญาณว่า “ฉันกำลังรีบและพร้อมจะไปจากตรงนี้”
ภาษากายเหล่านี้ไม่ได้มาจากการเสแสร้งหรือพยายามแสดง... หากแต่เป็นภาพสะท้อนที่ซื่อตรงของสภาวะภายในของเราเอง เมื่อเราตัดสินใจที่จะ อยู่ตรงนั้น อย่างแท้จริง ร่างกายของเราจะหันเข้าหาแหล่งที่เราสนใจโดยอัตโนมัติ และเมื่อเราทำเช่นนั้น... เราก็ได้เริ่มต้น การฟัง ในระดับที่ลึกซึ้งที่สุดแล้ว
ลมหายใจ คือ สนามพลังที่ปลอดภัย
มีอีกหนึ่งเครื่องมือในการฟังที่ละเอียดอ่อนและทรงพลังยิ่งกว่าภาษากาย... นั่นคือ ลมหายใจ ของเราครับ
เมื่อเราอยู่ในสภาวะที่รีบร้อน กังวล หรือกำลังคิดหาคำตอบเพื่อจะโต้กลับ ลมหายใจของเราจะสั้นและตื้น ร่างกายจะเกร็งโดยไม่รู้ตัว และเราจะแผ่สนามพลังงานของ ความตึงเครียด ออกไปรอบๆ ตัว ซึ่งคู่สนทนาของเราสามารถรับรู้ได้เสมอแม้จะไม่รู้ตัวก็ตาม มันทำให้พวกเขารู้สึกว่าต้องรีบพูด ต้องรีบสรุป และไม่มีเวลาพอที่จะค่อยๆ ดำดิ่งลงไปในความรู้สึกที่แท้จริง
แต่เมื่อเราตัดสินใจที่จะเป็นผู้ฟังอย่างแท้จริง... เราแค่ลองผ่อนลมหายใจของตัวเองให้ยาวและลึกขึ้นเล็กน้อย คลายหัวไหล่ที่ยกสูงลงมา สังเกตความรู้สึกที่ปลายจมูก...
การเปลี่ยนแปลงเล็กๆ น้อยๆ นี้ จะเปลี่ยนสนามพลังงานรอบตัวเราในทันที มันเปลี่ยนจากสนามแห่งความตึงเครียด... กลายเป็น สนามแห่งความปลอดภัย
ลมหายใจที่ผ่อนคลายของเรา คือการบอกโดยไม่ต้องใช้คำพูดว่า... “ไม่ต้องรีบนะ... ฉันมีเวลาให้เธอเสมอ” “พื้นที่ตรงนี้ปลอดภัย... เธอสามารถเป็นอะไรก็ได้ที่เธออยากเป็น”
มันคือการสร้างสภาวะที่เอื้อให้ระบบประสาทของอีกฝ่ายหนึ่งได้ผ่อนคลายตาม และเมื่อเขารู้สึกปลอดภัยพอ... เขาก็จะกล้าที่จะเปิดประตูบานที่ลึกที่สุดในใจของเขาออกมา
บทสนทนาที่เงียบที่สุดในคืนนั้น
ผมมีน้องที่สนิทกันคนหนึ่ง ที่กำลังเผชิญหน้ากับช่วงเวลาที่ยากลำบากในชีวิตคู่ของเขา มันเคยมีคืนหนึ่ง... เขานั่งอยู่ในห้องนั่งเล่นที่บ้านของผมเป็นเวลาเกือบสามชั่วโมง โดยที่เราแทบจะไม่ได้พูดอะไรกันเลย
เขาไม่ได้เล่ารายละเอียดของปัญหา และผมก็ไม่ได้ถามซักไซร้อะไร เขาแค่นั่งมองออกไปนอกหน้าต่าง จิบเบียร์ในมือช้าๆ และถอนหายใจบ้างเป็นครั้งคราว
ในชั่วโมงแรก... สัญชาตญาณของ ช่างซ่อม ในตัวผมทำงานอย่างหนัก มันตะโกนบอกให้ผมถามไถ่ ให้ผมเสนอทางออก ให้ผมเล่าประสบการณ์ที่คล้ายกันของตัวเอง แต่ผมก็ทำในสิ่งที่แตกต่างออกไป... ผมแค่รับรู้ถึงเสียงนั้น แล้วก็ปล่อยให้มันจางหายไป
ผมหันทั้งตัวเข้าหาเขา เก็บโทรศัพท์ไว้ในห้องอื่น และจดจ่ออยู่กับลมหายใจของตัวเอง
ในชั่วโมงที่สอง... ผมเริ่มรู้สึกถึงความเงียบที่เปลี่ยนไป ความอึดอัดในตอนแรกได้จางหาย... กลับกลายเป็นความเงียบที่ เต็มเปี่ยม ไปด้วยการมีอยู่ ผมสัมผัสได้ถึงความเศร้าและความสับสนของเขาที่แผ่ออกมาเป็นคลื่นพลังงาน ผมไม่ได้พยายามจะเข้าไปเปลี่ยนคลื่นนั้น ผมแค่ทำหน้าที่เป็น ฝั่ง ที่มั่นคง... ปล่อยให้คลื่นนั้นซัดเข้ามากระทบอย่างที่มันเป็น
ในชั่วโมงที่สาม... เขาดื่มเบียร์หมดกระป๋อง แล้วก็ลุกขึ้นยืน พูดกับผมด้วยน้ำเสียงที่เรียบง่ายว่า “ขอบใจมากนะพี่” แล้วเขาก็เดินออกจากตรงนั้นไป
คืนนั้น... เราคุยกันไม่ถึงสิบประโยค แต่ผมกลับรู้สึกว่ามันเป็นหนึ่งในบทสนทนาที่ลึกซึ้งและเชื่อมต่อกันมากที่สุดเท่าที่ผมเคยมีกับเขา
ผมไม่ได้ ทำ อะไรให้เขาเลย หากแต่ได้ อยู่ตรงนั้น กับเขาอย่างแท้จริง... เป็นการฟังที่ไม่ได้ใช้เพียงใบหู แต่มันคือการฟังด้วยร่างกายและลมหายใจทั้งหมดของผม
และบางที... สิ่งเดียวที่เขาต้องการในคืนนั้นอาจไม่ใช่คำตอบอะไรเลย หากแต่เป็นการรับรู้ว่า... ที่ตรงนี้มีพื้นที่ปลอดภัยพอให้เขาได้จมอยู่กับคำถามของตัวเอง โดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับมันอย่างโดดเดี่ยว
2. ฟังให้ถึงหัวใจ ไม่ใช่รอจังหวะตอบ
เมื่อเราได้สร้าง สนาม ที่ปลอดภัยขึ้นมาด้วยร่างกายและลมหายใจของเราแล้ว... เมื่อเพื่อนร่วมทางของเรารู้สึกไว้วางใจพอที่จะเอ่ยปากพูด... การเดินทางระลอกที่สองของการฟังก็ได้เริ่มต้นขึ้น
และนี่คือจุดที่เราส่วนใหญ่มักจะตกหลุมพรางที่ลึกที่สุด...
เราอาจจะนั่งนิ่ง... เราอาจจะเก็บโทรศัพท์... เราอาจจะมองตาเขา... แต่ในหัวของเรานั้นกลับกำลังวิ่งวุ่นวายยิ่งกว่าพายุ มันกำลังทำในสิ่งที่ถูกฝึกฝนมาทั้งชีวิต นั่นคือการ ฟังเพื่อจะตอบกลับ
บทสนทนาสำหรับเราส่วนใหญ่ จึงเปรียบเสมือนการแข่งขันหมากรุกที่ดำเนินไปอย่างสุภาพ... เราฟังคำพูดของอีกฝ่ายโดยมีเป้าหมายลึกๆ ซ่อนอยู่ คือการวิเคราะห์หาจุดอ่อนเพื่อวางแผนการเดินหมากตัวต่อไป... การทำความเข้าใจโลกของเขาอย่างแท้จริงจึงเป็นเรื่องรองลงไป เพราะบ่อยครั้งที่เราฟังเพื่อที่จะ แก้ต่าง, สั่งสอน, เสนอแนะ หรือ ตัดสิน เรากำลังรอคอยอย่างใจจดใจจ่อ... ที่จะได้พูดในส่วนของเรา
เราได้ยิน เรื่องราว (Story) ที่เขาเล่า แต่เรากลับไม่ได้ยิน หัวใจ ที่กำลังเต้นอยู่เบื้องหลังเรื่องราวนั้นเลย
การฟังแบบคอมแพเนียน คือการเปลี่ยนบทบาทของเราโดยสิ้นเชิง คือการวางกระดานหมากรุกในหัวลง แล้วหยิบเครื่องมืออีกชุดหนึ่งขึ้นมาแทน... เครื่องมือของ ‘นักโบราณคดีทางอารมณ์’
ซากปรักหักพังของเรื่องเล่า และสมบัติที่ซ่อนอยู่
ลองจินตนาการดูนะครับว่า เรื่องราว ที่คนคนหนึ่งเล่าให้เราฟังนั้น มันเปรียบเสมือน ซากปรักหักพังของเมืองโบราณ ที่ถูกค้นพบใหม่ๆ
บนพื้นผิวนั้นเต็มไปด้วยเศษอิฐเศษปูนและเถาวัลย์ที่ขึ้นปกคลุมรกเรื้อ ซึ่งก็คือรายละเอียดของเหตุการณ์... ใคร ทำอะไร ที่ไหน เมื่อไหร่... คำพูดของคนนั้น การกระทำของคนนี้ สิ่งเหล่านี้คือส่วนที่มองเห็นได้ง่ายที่สุด และเป็นส่วนที่นักฟังทั่วไปมักจะให้ความสนใจ พวกเขาจะเดินวนอยู่รอบๆ ซากปรักหักพังนั้น แล้วก็เริ่มวิพากษ์วิจารณ์สถาปัตยกรรม “ทำไมเธอไม่ทำแบบนั้นล่ะ?” “ถ้าเป็นฉันนะ จะทำแบบนี้”
แต่นักโบราณคดีทางอารมณ์นั้นรู้ดีว่า... คุณค่าที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่เศษอิฐบนพื้นผิว พวกเขาจะค่อยๆ คุกเข่าลง... ใช้แปรงขนนุ่มค่อยๆ ปัดฝุ่นละอองของ เรื่องราว ออกไปอย่างช้าๆ และใจเย็น เพราะพวกเขารู้ว่าลึกลงไปใต้ซากปรักหักพังเหล่านั้น... มี สมบัติ ที่ล้ำค่ากว่าซ่อนอยู่
สมบัติชิ้นนั้นคือ ความรู้สึก (Feeling) และ ความต้องการ (Need) ที่ไม่เคยถูกเอ่ยออกมาเป็นคำพูดตรง ๆ นั่นเอง ในฐานะคอมแพเนียน หน้าที่ของเราเปลี่ยนไป... เราไม่ได้เข้าไปเพื่อจัดเรียงซากปรักหักพังให้ใหม่ หรือชี้ว่ามันควรจะถูกสร้างให้ดีกว่านี้อย่างไร สิ่งที่เราทำ คือการนั่งลงข้างๆ เจ้าของพื้นที่... แล้วช่วยกันขุดค้นลงไปจนเจอสมบัติที่อาจถูกหลงลืมไปนาน
สมบัติชิ้นแรก.. การเรียกชื่อ ความรู้สึก ที่แท้จริง
ภายใต้เรื่องราวของความโกรธ... มักจะมีความเจ็บปวดซ่อนอยู่ ภายใต้เรื่องราวของความหงุดหงิด... มักจะมีความกลัวซ่อนอยู่ ภายใต้เรื่องราวของความน้อยใจ... มักจะมีความปรารถนาที่จะได้รับความรักซ่อนอยู่
เรื่องเล่าที่เต็มไปด้วยการกล่าวโทษคนอื่น มักจะเป็นเพียงเกราะป้องกันความรู้สึกเปราะบางที่อยู่ข้างใน นักโบราณคดีทางอารมณ์จะฟังทะลุเสียงที่แข็งกร้าวนั้นเข้าไป เพื่อที่จะได้ยินเสียงสะอื้นที่เงียบงันซึ่งเป็นต้นตอของเรื่องราวทั้งหมด
เมื่อเพื่อนของเราพูดว่า “ฉันโกรธมากที่เขาทำแบบนั้น!” นักฟังทั่วไปจะได้ยินแค่คำว่า โกรธ และอาจจะรีบเสริมทัพเข้าไปว่า “ใช่ เขาไม่ควรทำแบบนั้นเลย!”
แต่นักโบราณคดีทางอารมณ์จะค่อยๆ ใช้แปรงปัดฝุ่นออก แล้วอาจจะสะท้อนกลับไปเบาๆ ว่า... “ฟังดูแล้ว... เธอคงจะ เสียใจ มากเลยสินะ ที่คนที่เธอไว้ใจทำแบบนั้น”
บ่อยครั้ง... การช่วยให้ใครสักคนได้เปลี่ยนจากคำว่า โกรธ มาเป็น เสียใจ หรือเปลี่ยนจาก รำคาญ มาเป็น กังวล คือการมอบของขวัญที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะมันคือการช่วยให้เขาได้กลับมาเชื่อมต่อกับหัวใจที่แท้จริงของตัวเองอีกครั้ง
สมบัติชิ้นที่สอง.. การค้นพบ ความต้องการ ที่เป็นสากล
เมื่อเราขุดลึกลงไปอีกชั้นหนึ่ง ใต้ชั้นของความรู้สึก... เราจะพบกับสมบัติที่ล้ำค่าที่สุด นั่นคือ ความต้องการ พื้นฐานในฐานะมนุษย์ ที่เป็นสากลและงดงามเสมอ
ความรู้สึกด้านลบทั้งหมดที่เรามี... ไม่ว่าจะเป็นความโกรธ, ความเศร้า, หรือความกลัว... ล้วนเป็นเพียงสัญญาณเตือนที่หัวใจส่งมาบอกเราว่า... มี ความต้องการ ที่สำคัญบางอย่างของเรากำลังไม่ได้รับการตอบสนอง
นักโบราณคดีทางอารมณ์ที่ชำนาญนั้น จะไม่หยุดอยู่แค่การค้นพบความรู้สึก พวกเขาจะพยายามฟังต่อไปจนกว่าจะได้ยินเสียงของความต้องการที่ซ่อนอยู่
เมื่อเพื่อนร่วมงานบ่นว่า “หัวหน้าไม่เคยฟังไอเดียของฉันเลย!”
*เรื่องราวคือ.. * หัวหน้าไม่ดี ความรู้สึกอาจคือ… ความคับข้องใจ, ความน้อยเนื้อต่ำใจ และความต้องการที่ซ่อนอยู่อาจคือ… ความต้องการที่จะได้รับการยอมรับ (Need for Recognition), ความต้องการที่จะมีส่วนร่วม (Need for Contribution)
เมื่อคนรักของเราพูดว่า “ทำไมเธอต้องกลับบ้านดึกทุกวันเลยนะ!” เรื่องราวคือ… เธอผิดที่กลับดึก ความรู้สึกอาจคือ… ความเหงา, ความไม่มั่นคง และความต้องการที่ซ่อนอยู่อาจคือ… ความต้องการความใกล้ชิด (Need for Intimacy), ความต้องการการเชื่อมต่อ (Need for Connection)
การฟังจนได้ยินระดับของ ความต้องการ นี้ คือการฟังในระดับที่ทรงพลังที่สุด เพราะมันจะพาเราทั้งสองคนออกจากสนามรบของ ใครถูกใครผิด แล้วกลับมาสู่พื้นที่ของความเป็นมนุษย์ที่เราทุกคนมีเหมือนกัน เราทุกคนต่างก็ต้องการความรัก, การยอมรับ, ความปลอดภัย, และการเชื่อมต่อ
บทสนทนาที่ปิดประตู
ลองนึกภาพบทสนทนานี้ดูครับ... คนรักของคุณกลับมาจากที่ทำงานแล้วพูดว่า “ฉันเหนื่อยมากเลยวันนี้ โปรเจกต์มีปัญหาเต็มไปหมด ลูกค้าก็เร่งจะเอาของอีก”
นักฟังเพื่อจะตอบ อาจจะรีบสวนกลับไปทันทีว่า..
- “เธอก็จัดการเวลาให้ดีกว่านี้สิ” (การสั่งสอน)
- “อย่างน้อยเธอก็ยังมีงานทำนะ คนอื่นแย่กว่านี้อีก” (การเปรียบเทียบ)
- “เดี๋ยวฉันเล่าเรื่องของฉันให้ฟัง วันนี้ก็เหนื่อยเหมือนกัน...” (การดึงเรื่องเข้าหาตัวเอง)
ทุกคำตอบเหล่านี้... แม้จะหวังดี... แต่กลับเป็นการ ‘ปิดประตู’ ใส่หน้าความรู้สึกของเขาอย่างรุนแรง
มันคือการบอกว่า “ความรู้สึกเหนื่อยของเธอมันไม่สมเหตุสมผล” หรือ “ปัญหาของเธอมันไม่ได้สำคัญเท่าไหร่หรอก” และผลลัพธ์ก็คือ... เขาจะเงียบลง และอาจจะตัดสินใจว่าจะไม่เล่าเรื่องราวในหัวใจของเขาให้คุณฟังอีก
แต่ถ้าเราเป็น นักโบราณคดีทางอารมณ์ เราจะฟังทะลุเรื่องราวของ โปรเจกต์ และ ลูกค้า แล้วเราจะได้ยิน ความรู้สึก (เหนื่อยล้า, ท้อแท้) และ ความต้องการ (การได้พักผ่อน, การได้รับความเข้าอกเข้าใจ)
แล้วเราอาจจะทำในสิ่งที่แตกต่างออกไป... เราอาจจะแค่เงียบ... แล้วเดินไปรินน้ำเย็นๆ ให้เขาแก้วหนึ่ง หรือเราอาจจะพูดประโยคสั้นๆ ที่สะท้อนสิ่งที่อยู่ข้างในนั้น...
แต่เราจะสะท้อนกลับไปอย่างไร โดยไม่กลายเป็นการชี้นำหรือตัดสิน? นั่นคือศิลปะที่เราจะมาสำรวจกันในเนื้อหาส่วนถัดไปครับ
3. ฟังแบบไม่ตัดสิน ให้เกียรติความเป็นมนุษย์
เมื่อเราได้ตั้งใจที่จะสวมบทบาทของ นักโบราณคดีทางอารมณ์ แล้ว... เมื่อเราพร้อมที่จะใช้แปรงขนนุ่มค่อยๆ ปัดเป่าเรื่องราวเพื่อค้นหาความรู้สึกและความต้องการที่ซ่อนอยู่... เราจะพบกับความท้าทายที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในทันที
ความท้าทายนั้นไม่ได้มาจากคนตรงหน้า... แต่มันดังขึ้นมาจากข้างในตัวเราเอง
มันคือเสียงของ ผู้พิพากษาภายใน (Inner Judge) ที่ทำงานอย่างรวดเร็วและเป็นอัตโนมัติ ผู้พิพากษาคนนี้จะคอยกระซิบอยู่ข้างหูเราเสมอขณะที่กำลังฟังเรื่องราวของคนอื่น เขาจะคอยบอกเราว่า “เรื่องนี้มันไม่สมเหตุสมผลเอาซะเลยนะ” “เธอทำตัวเองทั้งนั้น” “เขาคิดผิดอย่างสิ้นเชิง” หรือ “ถ้าเป็นฉัน จะไม่ทำแบบนี้เด็ดขาด”
เสียงนี้คือเสียงของอคติ, ประสบการณ์ในอดีต, และชุดความเชื่อที่เรายึดถือไว้ทั้งหมด มันคือ กระจกสี ที่เราได้พูดถึงกันไปในบทความที่แล้ว ที่คอยบิดเบือนทุกสิ่งที่เดินทางผ่านเข้ามา (บ้างก็เรียกมันว่า เสียงในหัว)
ตราบใดที่เสียงของผู้พิพากษาภายในยังคงดังลั่นอยู่ในหัวของเรา แม้เราจะได้ยิน คำพูด ของอีกฝ่าย... แต่ เสียงของหัวใจ ของเขาจะไม่มีวันเดินทางเข้ามาถึงเลย เพราะพื้นที่ทั้งหมดในหัวเรานั้น... ถูกจับจองไว้ด้วยเสียงโต้เถียงของเราเองจนหมดสิ้นแล้ว
การเดินทางในเนื้อหาส่วนนี้ จึงเป็นการเดินทางที่เงียบงันและละเอียดอ่อนอย่างที่สุด มันคือการทำงานกับโลกภายในของเราเอง คือการฝึกฝนที่จะวางค้อนของผู้พิพากษาลง... เพื่อที่เราจะได้ เห็นเขา อย่างที่เขาเป็นจริงๆ และมอบของขวัญที่เรียกว่า การให้เกียรติในความเป็นมนุษย์ แก่กันและกัน
การสังเกตโดยไม่ตัดสิน คือ ศิลปะของการมองผ่านหน้าต่างที่ใสสะอาด
ครูบาอาจารย์ท่านหนึ่งได้มอบเครื่องมือที่เรียบง่ายแต่ทรงพลังที่สุดไว้ให้เรา นั่นคือการฝึกฝนที่จะแยก การสังเกต (Observation) ออกจาก การตัดสิน/ตีความ (Evaluation)
การสังเกต คือ การบรรยายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นจริงราวกับว่าเราเป็นกล้องวิดีโอตัวหนึ่ง มันคือข้อเท็จจริงที่ทุกคนที่อยู่ในเหตุการณ์เดียวกันจะสามารถยืนยันตรงกันได้ว่ามันเกิดขึ้น การตัดสิน/ตีความ คือ บทละคร, ความเห็น, และเรื่องราวที่ เราสร้างขึ้นมาในหัว เพื่ออธิบายข้อเท็จจริงนั้นๆ
ลองดูตัวอย่างเหล่านี้ครับ..
-
การสังเกต “เขาไม่ได้ออกจากห้องนอนเลยตลอดสามวันที่ผ่านมา”
-
การตัดสิน “เขาเป็นคนขี้เกียจมาก”
-
การสังเกต “เธอมาประชุมสายไปครึ่งชั่วโมงโดยไม่ได้แจ้งล่วงหน้า”
-
การตัดสิน “เธอเป็นคนที่ไม่มีความรับผิดชอบ”
-
การสังเกต “ตอนที่ฉันร้องไห้... เขาเปลี่ยนเรื่องไปคุยเรื่องอื่น”
-
การตัดสิน “เขาไม่เคยสนใจความรู้สึกฉันเลย”
ในชีวิตประจำวันเรามักจะผสมสองสิ่งนี้เข้าด้วยกันจนแยกไม่ออก เราพูดถึงการตัดสินของเราว่ามันคือความจริงแท้ที่ไม่อาจโต้แย้งได้ และนั่นคือจุดเริ่มต้นของ กำแพงในการสื่อสาร
การฟังแบบไม่ตัดสิน คือการฝึกสติที่จะ จับให้ทัน เสียงของผู้พิพากษาในหัวของเรา คือการรับรู้ว่า “อ้อ! นี่คือเรื่องราวที่ฉันกำลังสร้างขึ้นมาเองสินะ” เราอาจจะไม่สามารถหยุดเสียงนั้นได้ในทันที แต่แค่การ รู้ทัน มัน ก็เหมือนกับการเปิดหน้าต่างบานเล็กๆ ให้แสงสว่างได้ส่องเข้ามาแล้ว
เมื่อเราสามารถ แยกแยะได้ เราจะเริ่มฟังเรื่องราวของคนอื่นด้วยหูที่สดใหม่ขึ้น เราจะได้ยิน ข้อเท็จจริง ที่เกิดขึ้นกับเขา และเราก็จะเริ่มมองเห็น เรื่องราว ที่เขาสร้างขึ้นมาในหัวของเขาเช่นกัน และนั่นทำให้เราเข้าใจโลกของเขาได้อย่างลึกซึ้งโดยไม่ต้องเห็นด้วยกับเขาสักนิดเดียว
การฟังเพื่อปลดปล่อย.. มิติแห่งความเมตตา
ภูมิปัญญาจากโลกตะวันออกได้มอบมิติที่ลึกซึ้งยิ่งกว่านั้นให้กับการฟัง... ครูบาอาจารย์อีกท่านหนึ่งสอนว่า การฟังที่แท้จริง คือการกระทำแห่ง ความเมตตา (Compassion) ท่านสอนให้เห็นว่าเป้าหมายของการฟังนั้นลึกซึ้งกว่าแค่การรวบรวมข้อมูลที่ถูกต้อง… หัวใจที่แท้จริงของมันคือการ ฟังเพื่อช่วยให้คนคนหนึ่งเป็นอิสระจากความทุกข์ของเขา (Listen to liberate)
ทุกครั้งที่เราฟังใครสักคนด้วยใจที่เต็มไปด้วยการตัดสิน เรากำลัง กักขัง เขาไว้ใน กล่องคำนิยาม ของเรา “เธอเป็นคนขี้ขลาด” “เขาเป็นคนเห็นแก่ตัว” คำตัดสิน เหล่านี้คือโซ่ตรวนที่มองไม่เห็นที่เรากำลังล่ามเขาไว้กับภาพที่เราสร้างขึ้น และมันก็ทำให้เขาไม่สามารถขยับตัวไปไหนได้เลย
แต่การฟังด้วยใจเมตตา คือการฟังโดยปราศจากความตั้งใจที่จะ จับผิด หรือ แก้ไข มันคือการฟังเพื่อที่จะบอกเขาโดยไม่ต้องใช้คำพูดว่า…
“ไม่ว่าเธอจะรู้สึกอย่างไร หรือทำอะไรลงไป... เธอยังคงมีคุณค่าของความเป็นมนุษย์อยู่ครบถ้วนในสายตาของฉัน”
“พื้นที่ตรงนี้ปลอดภัยพอให้เธอได้สำรวจความไม่สมบูรณ์แบบของตัวเอง... โดยไม่ต้องกลัวว่าจะถูกทอดทิ้ง”
การฟังเช่นนี้ คือการมอบ กุญแจ ให้เขาได้ไขโซ่ตรวนที่เขาล่ามตัวเองไว้ออก เมื่อเขารู้สึกว่าเขาถูกยอมรับอย่างที่เขาเป็น... เขาก็จะเกิดความกล้าหาญที่จะมองเห็นความจริงของตัวเอง และเมื่อเขามองเห็น... เขาก็จะพบหนทางที่จะปลดปล่อยตัวเองได้ในที่สุด
การฟังของเราจึงกลายเป็นยาที่ช่วยคลายปมที่ผูกแน่นอยู่ในใจของเขา ไม่ใช่การไปผูกปมเพิ่ม
ผืนน้ำที่นิ่งสงบ
ผมอยากจะชวนจินตนาการถึงภาพของสระน้ำใสในป่าที่สงบ... จิตใจของเราก็เปรียบเสมือนสระน้ำแห่งนั้น
โดยธรรมชาติแล้ว... หากไม่มีอะไรมารบกวน ผิวน้ำนั้นจะนิ่งเรียบและใสสะอาดจนสามารถสะท้อนภาพของท้องฟ้าและต้นไม้รอบๆ ได้อย่างตรงไปตรงมา
แต่ทุกครั้งที่เราได้ยินเรื่องราวของใครสักคน มันก็เหมือนกับการมีก้อนหินถูกโยนลงมาในสระน้ำของเรา ก้อนหินนั้นทำให้เกิดระลอกคลื่น... ซึ่งก็คือความคิด, ความเห็น, และการตัดสินของเรา ยิ่งก้อนหินใหญ่เท่าไหร่ (เรื่องราวสะเทือนใจเรามากเท่าไหร่) ระลอกคลื่นก็ยิ่งรุนแรงและยาวนานขึ้นเท่านั้น และตะกอนที่นอนก้นอยู่ (อคติในอดีต) ก็จะถูกกวนให้ฟุ้งขึ้นมาจนน้ำขุ่นมัว
เมื่อน้ำขุ่นและเต็มไปด้วยระลอกคลื่น... คนที่ก้มลงมองก็จะไม่สามารถเห็นเงาสะท้อนที่แท้จริงของตัวเองได้เลย
การฟังแบบไม่ตัดสิน คือการฝึกฝนที่จะ ปล่อยให้ก้อนหินจมลงสู่ก้นสระ... คือการรับรู้ถึงระลอกคลื่นที่เกิดขึ้น แต่ไม่พยายามจะไปตีมันเพิ่ม คือการอดทนรอ... จนกว่าตะกอนความคิดจะค่อยๆ นอนก้นลงอีกครั้ง... และผิวน้ำในใจของเรากลับมานิ่งและใสเหมือนเดิม
เมื่อนั้นเอง... สระน้ำแห่งการมีอยู่ของเรา จะกลายเป็นกระจกเงาที่งดงามที่สุด คนที่กำลังสับสนวุ่นวายใจจะสามารถก้มลงมอง แล้วเห็นเงาสะท้อนของใบหน้าตัวเองได้อย่างชัดเจนเป็นครั้งแรก และบางที... แค่การได้เห็นตัวเองชัดๆ เช่นนั้น ก็เพียงพอแล้วที่จะทำให้เขารู้ว่าควรจะทำอะไรต่อไป
เมื่อเราได้ฝึกฝนที่จะทำให้โลกภายในของเราสงบนิ่งพอแล้ว... คำถามต่อไปคือ... เราจะนำสิ่งที่ได้ยินและได้เห็นอย่างใสสะอาดนั้น... สะท้อนกลับไปให้เขาได้อย่างไร โดยไม่ทำให้ผิวน้ำนั้นเกิดระลอกคลื่นขึ้นมาอีก?
นั่นคือศิลปะของ กระจกเงาที่อ่อนโยน ที่เราจะมาสำรวจกันในเนื้อหาถัดไปครับ
4. การสะท้อนกลับเบา ๆ (Gentle Mirror)
เมื่อเราได้ฝึกฝนที่จะทำให้ สระน้ำ ในใจของเรานิ่งและใสพอ... เมื่อเราได้เรียนรู้ที่จะวางค้อนของผู้พิพากษาลง และรับฟังเรื่องราวของเพื่อนร่วมทางด้วยใจที่เปิดกว้างและเมตตา…
เราก็ได้เดินทางมาถึงขั้นตอนของการ ลงมือทำ ที่ละเอียดอ่อนที่สุด
และเมื่อถึงจังหวะที่เราต้องเอ่ยปากพูด... ให้รู้ว่าเป้าหมายของการพูดนั้นได้เปลี่ยนไปแล้ว เราไม่ได้กำลังจะ ตอบ แต่เรากำลังจะ สะท้อน นี่คือศิลปะของการเป็น กระจกเงาที่อ่อนโยน แต่กระจกเงาก็มีอยู่หลายชนิด...
มันมีกระจกที่ส่องแล้วทำให้เราดูดีกว่าความเป็นจริง มีกระจกที่บิดเบือนภาพของเราจนน่าขัน และก็มีกระจกที่เต็มไปด้วยรอยขีดข่วนจนมองอะไรไม่ชัดเจน
การสะท้อนกลับของเราก็เช่นกัน หากเราไม่ระวัง... มันอาจกลายเป็นการชี้นำ, การตัดสิน, หรือการยัดเยียดเรื่องราวของเราเข้าไปในโลกของเขาได้โดยง่าย
หัวใจของศิลปะแห่งการเป็นกระจกเงาที่อ่อนโยน อยู่ที่การ ถวายคืน สิ่งที่เราได้ยินมาอย่างอ่อนน้อมที่สุด เราจะระวังที่จะไม่พูดว่า “นี่คือสิ่งที่เธอเป็น”... หากแต่เพียงหยิบยื่นภาพสะท้อนนั้นกลับไปให้เขา แล้วปล่อยให้เขาเป็นผู้ตัดสินใจแต่เพียงผู้เดียวว่าภาพนั้นจริงแท้สำหรับเขาหรือไม่
การถวายคืน.. เมื่อความไม่แน่ใจกลายเป็นการให้เกียรติ
เราส่วนใหญ่มักจะรู้สึกว่าต้องแสดงความมั่นใจ ต้องดูเหมือนว่าเรารู้คำตอบ เราจึงมักจะสะท้อนกลับไปด้วยประโยคที่ฟันธงลงไปเลยว่า “เธอกำลังรู้สึกแบบนี้อยู่แน่ๆ” หรือ “ปัญหาของเธอมันคือเรื่องนี้ใช่ไหมล่ะ”
แต่การกระทำเช่นนั้น... แม้จะดูเหมือนเป็นการช่วยเหลือ... กลับเป็นการช่วงชิงอำนาจที่สำคัญที่สุดไปจากเขา นั่นคืออำนาจในการเป็น ผู้เชี่ยวชาญสูงสุดในชีวิตของตัวเอง
การเป็นกระจกเงาที่อ่อนโยน คือ การเริ่มต้นประโยคสะท้อนของเราด้วย ความไม่แน่ใจเล็กน้อย อย่างตั้งใจ มันคือการใช้ภาษาที่เปิดพื้นที่ว่างเอาไว้เสมอ เป็นการสื่อสารที่บอกว่า “นี่คือสิ่งที่ฉันสัมผัสได้นะ... แต่ฉันอาจจะผิดก็ได้”
เทคนิคที่เรียบง่ายที่สุด คือการเปลี่ยนประโยคบอกเล่าให้กลายเป็นประโยคคำถามที่อ่อนโยน
- แทนที่จะพูดว่า “เธอกำลังโกรธอยู่แน่ๆ เลยใช่ไหม” ลองเปลี่ยนเป็น... “ฉันได้ยินว่า... เหมือนเธอกำลังรู้สึกโกรธอยู่ใช่ไหม?”
- แทนที่จะพูดว่า “ปัญหาของเธอคือเธอไม่มั่นใจในตัวเองสินะ” ลองเปลี่ยนเป็น... “ฟังดูแล้ว... ราวกับว่าส่วนลึกๆ เธอกำลังต่อสู้กับความไม่มั่นใจในตัวเองอยู่... ฉันเข้าใจถูกหรือเปล่านะ?”
การเติมคำว่า “ใช่ไหม?” “ถูกหรือเปล่า?” หรือ “ประมาณนั้นไหม?” ต่อท้ายประโยค คือการ ถวายคืน อำนาจทั้งหมดกลับไปให้เขา มันคือการบอกว่า “เธอคือเจ้าของความจริงนะ ฉันเป็นเพียงเพื่อนร่วมทางที่พยายามจะทำความเข้าใจเท่านั้น”
ความไม่แน่ใจเล็กน้อยนี้ ไม่ได้แสดงถึงความอ่อนแอของเรา แต่แสดงถึงการให้เกียรติอย่างสูงสุดต่อโลกภายในที่ซับซ้อนของเขา
ตัวอย่างภาคสนาม.. เมื่อเพื่อนพูดว่า “เหนื่อยมาก”
ลองนึกภาพเพื่อนสนิทของเราทิ้งตัวลงบนโซฟา แล้วพูดประโยคสั้นๆ ออกมาว่า “เหนื่อยมากเลยว่ะช่วงนี้” กระจกเงาทั่วไปอาจจะรีบสะท้อนกลับไปทันทีว่า..
- “ไปหาอะไรอร่อยๆ กินกันไหม เดี๋ยวก็หายเหนื่อย” (กระจกนักแก้ปัญหา)
- “เข้าใจเลย เราก็เหนื่อยเหมือนกัน งานเยอะมากช่วงนี้” (กระจกที่ดึงเรื่องเข้าหาตัวเอง)
- “พักผ่อนน้อยไปหรือเปล่า นอนให้เยอะๆ สิแก” (กระจกนักสั่งสอน)
แต่ในฐานะคอมแพเนียน เราได้ยินคำว่า เหนื่อย แต่เรารู้ว่ามันเป็นเพียงยอดของภูเขาน้ำแข็ง เราจึงสวมบทบาทนักโบราณคดีทางอารมณ์ แล้วค่อยๆ ใช้แปรงปัดฝุ่นออก...
เราอาจจะเริ่มต้นด้วยการสะท้อนสิ่งที่ได้ยินมาตรงๆ ก่อน... เรา.. “ฟังดู... เหนื่อยจริงๆ สินะช่วงนี้” (เป็นการเปิดประตูที่ปลอดภัย)
เพื่อนของเราอาจจะตอบกลับมาว่า “ใช่... เหนื่อยแบบ... ไม่รู้จะอธิบายยังไงเลยอะ”
นี่คือคำเชิญให้เราดำดิ่งลงไปลึกขึ้น เราจะลอง เดา ความรู้สึกที่ซ่อนอยู่ภายใต้คำว่าเหนื่อยนั้น แล้วถวายคืนกลับไปให้เขาอย่างอ่อนโยน…
เรา.. “เวลาที่เธอพูดว่าเหนื่อย... มันเป็นความเหนื่อยแบบร่างกายที่อยากจะนอนเฉยๆ... หรือมันเป็นความเหนื่อยแบบ... ในใจ ที่รู้สึกเหมือนมันว่างเปล่าไปหมด... ไม่รู้ว่าทั้งหมดที่ทำไปเพื่ออะไร... มันเป็นแบบหลังหรือเปล่า?”
การสะท้อนกลับเช่นนี้ คือการยื่นไฟฉายให้เขาได้ส่องเข้าไปในถ้ำหัวใจของตัวเอง เขาอาจจะตอบกลับมาว่า “ไม่ใช่หรอก แค่เหนื่อยกายจริงๆ” หรือเขาอาจจะเงียบไปสักพัก... แล้วน้ำตาก็ค่อยๆ ไหลออกมา แล้วพูดว่า... “ใช่... มันเป็นแบบหลังนี่แหละ”
ไม่ว่าคำตอบจะเป็นอะไร... เราก็ได้ทำหน้าที่ของเราสำเร็จแล้ว หน้าที่ของเราไม่ใช่การ เดาให้ถูก หน้าที่ของเราคือการ เปิดประตูบานต่อไป ให้เขาได้เดินทางสำรวจโลกภายในของตัวเองต่อ
เป้าหมายคือการทำให้เขาได้ยินเสียงของตัวเอง
สิ่งสำคัญที่สุดที่ต้องจำไว้เสมอก็คือ... เป้าหมายที่แท้จริงของการเป็นกระจกเงาที่อ่อนโยนนั้น ไม่ได้อยู่ที่การทำให้เขารู้สึกว่า เรา เข้าใจเขา หากแต่อยู่ที่การสร้างสภาวะ... ที่จะช่วยให้ เขา ได้เข้าใจ ตัวเอง มากขึ้น ลองจินตนาการว่าบทบาทของเราไม่ใช่การเป็นศิลปินที่ลงมือวาดภาพให้เขา เราเป็นเพียง กรอบรูปที่ว่างเปล่า ที่คอยโอบอุ้มและทำให้ภาพที่อยู่ข้างในนั้น... โดดเด่นชัดเจนขึ้นมาในสายตาของเจ้าของภาพเอง ดังนั้น… เมื่อเราสะท้อนกลับไปแล้วเขาตอบว่า “ไม่ใช่แบบนั้น” ให้รู้ไว้เลยว่านั่นไม่ใช่ความล้มเหลว กลับเป็นความสำเร็จอย่างงดงามเสียอีก เพราะกรอบรูปของเราได้ช่วยให้เขารู้ว่าอะไรที่ ไม่ใช่ และนั่นก็ทำให้เขาขยับเข้าใกล้สิ่งที่ ใช่ สำหรับตัวเองมากขึ้นอีกก้าวหนึ่ง การสะท้อนกลับจึงเป็นการกระทำแห่งการรับใช้โดยแท้จริง มันคือการวางตัวเรา, ความฉลาดของเรา, และประสบการณ์ของเราลงทั้งหมด แล้วอุทิศพื้นที่แห่งการฟังนั้น... เพื่อให้คนคนหนึ่งได้ยินเสียงที่สำคัญที่สุดในโลก...
นั่นคือ เสียงของหัวใจของเขาเอง
เมื่อเราได้ฝึกฝนที่จะเป็นกระจกเงาที่อ่อนโยนแล้ว... คำถามต่อไปที่ท้าทายยิ่งกว่าคือ... เราจะทำอย่างไรเมื่อภาพที่สะท้อนกลับมานั้นคือความเจ็บปวดที่รุนแรง คือความเปราะบางที่แตกสลาย? เราจะยืนอยู่ในพื้นที่ที่ยากลำบากนั้นกับเขาได้อย่างไรโดยไม่ถูกกลืนหายไปเสียเอง?
นั่นคือบทเรียนของ การโอบรับความเปราะบาง ที่เราจะเดินทางไปสู่กันในเนื้อหาถัดไปครับ
5. การฟังที่โอบรับความเปราะบาง
เมื่อเราได้ฝึกฝนที่จะเป็น กระจกเงาที่อ่อนโยน จนสามารถสะท้อนความรู้สึกและความต้องการที่ซ่อนอยู่ใต้เรื่องราวกลับไปให้เพื่อนร่วมทางของเราได้เห็น... เราก็ได้เดินทางมาถึงประตูบานที่ลึกที่สุดและท้าทายที่สุดของการฟัง
ประตูบานนี้จะเปิดออก... ในวันที่ภาพสะท้อนในกระจกนั้นไม่ใช่แค่ความเหนื่อยล้าหรือความสับสน แต่เป็นความเจ็บปวดที่ร้าวลึก เป็นความเปราะบางที่แตกสลาย หรือเป็นความสูญเสียที่หนักหน่วงเกินกว่าคำพูดใดจะบรรยายได้
นี่คือ บททดสอบขั้นสูง ของการเป็นคอมแพเนียน มันคือช่วงเวลาที่สัญชาตญาณการเอาตัวรอดของเราจะดังขึ้นมาอย่างรุนแรงที่สุด เสียงหนึ่งจะตะโกนบอกให้เรา หนี ไปจากพื้นที่ที่น่าอึดอัดนี้ อีกเสียงหนึ่งจะสั่งให้เราเข้าไป แก้ไข สถานการณ์ที่เลวร้ายนี้ให้เร็วที่สุด และอีกเสียงหนึ่งอาจจะทำให้เรา แข็งทื่อ จนกลายเป็นหินเพราะไม่รู้จะทำอย่างไร
เมื่อยืนอยู่ต่อหน้าความทุกข์ที่แท้จริงของมนุษย์อีกคนหนึ่ง... เราจะทำอย่างไรที่จะไม่ถูกคลื่นยักษ์แห่งความเจ็บปวดนั้นกลืนหายไปพร้อมกับเขา? เราจะยืนอยู่กลางพายุได้อย่างไรโดยที่สมอเรือของเราเองยังคงมั่นคง?
คำตอบไม่ได้อยู่ที่การสร้างกำแพงที่หนาขึ้นเพื่อป้องกันตัวเอง... แต่อยู่ที่การเรียนรู้ที่จะเป็น ภาชนะ ที่แข็งแรงและยืดหยุ่นพอที่จะรองรับมหาสมุทรแห่งความรู้สึกนั้นได้
ภาชนะที่แข็งแรงและยืดหยุ่น.. บทเรียนจากการถือครองของเหลวที่อันตราย
ลองจินตนาการว่าความเจ็บปวดที่รุนแรงนั้นเปรียบเสมือนของเหลวที่มีฤทธิ์กัดกร่อนสูง มันไม่สามารถถูกเก็บไว้ในภาชนะที่เปราะบางหรือมีรอยร้าวได้ เพราะมันจะรั่วไหลออกมาและสร้างความเสียหายให้กับทุกสิ่งที่มันสัมผัส
ภาชนะส่วนใหญ่ในโลกของเรานั้นเปราะบาง... เมื่อต้องเผชิญหน้ากับความทุกข์ของคนอื่น เรามักจะ รั่วไหล โดยไม่รู้ตัว เราอาจจะเริ่มร้องไห้หนักกว่าเจ้าของเรื่องเสียอีก (ซึ่งทำให้เขารู้สึกผิดและต้องหันกลับมาปลอบเราแทน) หรือเราอาจจะรับเอาความทุกข์ของเขากลับมาบ้านจนนอนไม่หลับไปหลายคืน
ในทางกลับกัน... ภาชนะบางชนิดก็แข็งแกร่งเกินไปจนกลายเป็นเย็นชา มันทำจากเหล็กกล้าที่หนาทึบจนไม่มีความรู้สึกใดๆ สามารถซึมผ่านเข้าไปได้ เมื่อความเจ็บปวดถูกเทลงไป มันก็แค่ถูกกักเก็บไว้อย่างแห้งแล้งโดยไม่มีการเชื่อมต่อใดๆ เกิดขึ้น
การเป็นคอมแพเนียน คือการฝึกฝนที่จะเป็นภาชนะที่อยู่ตรงกลางระหว่างสองสิ่งนี้ คือภาชนะที่ แข็งแรง พอที่จะไม่แตกร้าวไปกับแรงกดดันนั้น และ ยืดหยุ่น พอที่จะสั่นพ้องไปกับความรู้สึกนั้นได้โดยไม่เย็นชา
ความแข็งแรง... มาจากสมอเรือของเราเอง เราไม่สามารถเป็นที่พึ่งให้ใครได้ หากตัวเราเองก็ยังโคลงเคลงไร้หลักยึดอยู่ ความแข็งแรงในการฟังความทุกข์ของคนอื่นจึงไม่ได้มาจากไหนไกลเลย มันมาจากชั่วโมงบินในการ ฟังความทุกข์ของตัวเราเอง มาก่อน เราต้องเคยนั่งลงในใจกลางพายุของตัวเอง เคยเผชิญหน้ากับปีศาจในมุมมืดของตัวเอง และเคยเรียนรู้ที่จะหย่อนสมอเรือแห่งสติลงไปในใจที่ปั่นป่วนของตัวเองมานับครั้งไม่ถ้วน
เมื่อเราคุ้นเคยกับภูมิประเทศแห่งความเจ็บปวดในโลกภายในของเราเองแล้ว เราก็จะไม่ตื่นตระหนกจนเกินไปเมื่อต้องเดินทางเข้าไปในภูมิประเทศที่คล้ายกันของคนอื่น
ความยืดหยุ่น... มาจากใจที่เมตตา ความเมตตาคือความสามารถที่จะ รู้สึกร่วม กับความทุกข์ของคนอื่น โดยไม่จำเป็นต้อง จมลงไป ในความทุกข์นั้นกับเขา มันคือการตระหนักรู้ว่า “นี่คือความเจ็บปวดของเธอนะ ฉันสัมผัสมันได้ และฉันก็เสียใจที่เธอต้องเผชิญกับมัน... แต่มันไม่ใช่ความเจ็บปวดของฉัน” เส้นแบ่งที่ชัดเจนแต่เปี่ยมด้วยความรักนี้ คือสิ่งที่ทำให้ภาชนะของเรายืดหยุ่นพอที่จะสั่นไหวไปตามแรงคลื่น...
แต่ก็ไม่ล่มไปพร้อมกัน
บ้านเล็ก ๆ ที่ไฟยังอุ่น แม้ข้างนอกพายุโหม
หากจะวาดภาพของการฟังที่โอบรับความเปราะบางให้ชัดเจนที่สุด... ผมมักจะนึกถึงภาพของบ้านหลังเล็กๆ ที่ตั้งอยู่ริมหน้าผาริมทะเล ในคืนที่พายุโหมกระหน่ำอย่างบ้าคลั่ง
บ้านหลังนั้น... คือการมีอยู่ของเรา มันคือพื้นที่ทางกายภาพและพลังงานที่เราได้สร้างขึ้น มันอาจจะไม่ได้ใหญ่โตหรูหรา แต่มันแข็งแรงพอที่จะต้านทานแรงลมได้ ผนังของบ้านเปรียบเสมือน ขอบเขต (Boundaries) ที่ชัดเจนของเรา มันคือเส้นแบ่งที่ทำให้เรารู้ว่าอะไรเป็นของเราและอะไรเป็นของเขา กำแพงนี้มีไว้เพื่อรักษาสมดุลและปกป้องพื้นที่ภายในให้ยังคงอบอุ่นปลอดภัย... ไม่ให้พายุจากโลกภายนอกพัดเข้ามาทำลายทุกอย่างจนพังทลาย
แสงไฟอุ่นๆ ในหน้าต่าง... คือความเมตตาที่ไม่เคยดับของเรา ท่ามกลางความมืดมิดและเสียงคำรามของพายุ แสงไฟสีส้มดวงเล็กๆ ที่ลอดออกมาจากหน้าต่างของบ้าน คือสัญญาณที่บอกว่า “ที่นี่มีชีวิต... ที่นี่ยังมีความอบอุ่นอยู่” แสงไฟนี้ไม่ได้พยายามจะออกไปสู้กับพายุ มันไม่ได้พยายามจะทำให้ฝนหยุดตกหรือฟ้าหยุดร้อง มันทำหน้าที่เพียงอย่างเดียว คือการส่องสว่างอยู่ตรงนั้น... อย่างสม่ำเสมอและมั่นคง
หน้าที่ของเรา... คือการอยู่เฝ้าบ้านและเติมเชื้อไฟ ในฐานะคอมแพเนียน... เราไม่ใช่หน่วยกู้ภัยที่จะต้องวิ่งฝ่าพายุออกไปช่วยชีวิตใคร หน้าที่ของเราคือการ อยู่เฝ้าบ้าน หลังนี้ให้มั่นคง คือการคอยดูแล เชื้อไฟ ในใจของเราเองไม่ให้มอดดับไปกับความหนาวเย็นข้างนอก เราทำเช่นนั้นได้โดยการกลับมาดูแลตัวเองเสมอ... การหายใจ, การเดิน, การเชื่อมต่อกับธรรมชาติ คือการเติมฟืนให้กับเตาผิงในใจของเรา
การยืนอยู่ในพื้นที่ยากๆ กับอีกคนหนึ่ง จึงหมายถึงการเปิดประตูบ้านของเราทิ้งไว้ แล้วบอกกับเขา โดยที่เราไม่จำเป็นต้องวิ่งออกไปยืนตากฝนเป็นเพื่อนเขาว่า..
“พายุข้างนอกมันหนักหนาจริงๆ... แต่ในบ้านหลังนี้มันอบอุ่นและปลอดภัยนะ เข้ามาพักข้างในนี้ได้เสมอ... จะนั่งเงียบๆ หรือจะเล่าอะไรให้ฟังก็ได้... ฉันจะอยู่ตรงนี้ไม่ไปไหน”
เราไม่หายไป... เราไม่แก้ให้... แต่เราก็ไม่หนี
เมื่อเราสามารถเป็นบ้านหลังเล็กที่อบอุ่นให้ใครสักคนได้แล้ว... เราก็ได้มอบของขวัญที่หาได้ยากที่สุดในโลกใบนี้ให้แก่เขา... นั่นคือพื้นที่ที่ความเปราะบางทั้งหมดของเขาจะถูกโอบรับไว้อย่างปลอดภัย
และเมื่อคนคนหนึ่งได้รับอนุญาตให้เปราะบางได้อย่างเต็มที่... เขาก็จะค้นพบความแข็งแกร่งที่แท้จริงซึ่งซ่อนอยู่ในนั้นด้วยตัวเอง
เมื่อเราได้เรียนรู้ที่จะฟังความทุกข์ของคนอื่นโดยไม่ถูกกลืนหายแล้ว... บทเรียนสุดท้ายคืออะไร? การเดินทางทั้งหมดนี้ได้สอนอะไรเราเกี่ยวกับตัวเราเองและโลกใบนี้บ้าง? นั่นคือบทสรุปที่เราจะมาค้นพบร่วมกันในการเดินทางบทสุดท้ายกันครับ
6. ฟังจนได้ยินตัวเอง และโลกทั้งใบ
เมื่อเราได้เรียนรู้ที่จะเป็น บ้านหลังเล็กที่ไฟยังอุ่น... เมื่อเราได้ฝึกฝนที่จะยืนหยัดอยู่เคียงข้างความเปราะบางของผู้อื่นโดยไม่แตกสลายหรือหลีกหนี... เราอาจจะรู้สึกว่าการเดินทางในฐานะผู้ฟังได้สิ้นสุดลงแล้ว เราได้บรรลุบททดสอบที่ยากที่สุด และได้มอบของขวัญแห่งการอยู่ด้วยที่ล้ำค่าที่สุดให้แก่เพื่อนร่วมทางของเรา
แต่ในความเป็นจริง... การเดินทางที่แท้จริงเพิ่งจะเริ่มต้นขึ้น เพราะผลลัพธ์สุดท้ายของการฟังที่ลึกซึ้ง ไม่ได้จบลงที่การเยียวยาคนตรงหน้าเท่านั้น แต่มันคือการเดินทางกลับมาสู่จุดเริ่มต้นที่ลึกที่สุด... นั่นคือหัวใจของเราเอง
มันคือ การซูมเอ้าท์ ครั้งสุดท้าย คือการค้นพบว่าการฝึกฝนที่จะฟังคนคนหนึ่งอย่างสุดหัวใจนั้น แท้จริงแล้วคือการฝึกฝนที่จะฟังเสียงของทุกสรรพสิ่ง... และที่สำคัญที่สุด คือการได้ยินเสียงกระซิบของตัวเราเองที่อาจเงียบหายไปนาน
การฟังอย่างลึกซึ้ง.. เมื่อเรื่องราวของคนหนึ่งคนกลายเป็นเรื่องราวของโลกทั้งใบ
ครูบาอาจารย์เซนท่านหนึ่งได้สอนถึงศิลปะของ การฟังอย่างลึกซึ้ง (Deep Listening) ท่านสอนว่าการฟังเพื่อความรู้สึกและความต้องการนั้นยอดเยี่ยมแล้ว... แต่ยังมีมิติที่ลึกซึ้งยิ่งกว่านั้นรออยู่ นั่นคือการฟัง... จนได้ยินเสียงของ ความเป็นมนุษย์ที่เป็นสากล ที่ซ่อนอยู่ในเรื่องเล่าส่วนตัวของคนคนหนึ่ง
เมื่อเพื่อนของเราเล่าถึงความเจ็บปวดจากการถูกทอดทิ้ง... หากเราฟังอย่างลึกซึ้ง เราจะได้ยินเสียงสะท้อนของความกลัวการพลัดพรากที่มนุษย์ทุกคนต่างก็มีร่วมกัน
เมื่อเขาเล่าถึงความฝันที่ยังไปไม่ถึง... เราจะได้ยินเสียงสะท้อนของความปรารถนาที่จะมีความหมายซึ่งเป็นแรงขับเคลื่อนของพวกเราทุกคน
เมื่อเขาเล่าถึงความผิดพลาดในอดีต... เราจะได้ยินเสียงสะท้อนของความเปราะบางและความไม่สมบูรณ์แบบที่เราทุกคนต่างก็ต้องเผชิญ
เมื่อเราฟังได้ในระดับนี้ กำแพงที่เคยแบ่งแยก ฉัน และ เธอ จะค่อยๆ โปร่งแสงและทลายลงในที่สุด เราจะตระหนักได้ว่าเรื่องราวของเขาได้ขยายขอบเขตไปไกลกว่าเดิม... มันได้กลายเป็นเศษเสี้ยวหนึ่งของเรื่องราวที่ยิ่งใหญ่กว่า นั่นคือเรื่องราวร่วมกันของมนุษยชาติ การฝึกฟังคนตรงหน้าอย่างตั้งใจ จึงเป็นการฝึก หูแห่งหัวใจ ของเราให้ละเอียดอ่อนขึ้น และเมื่อหูของเราละเอียดอ่อนพอ เราจะเริ่มได้ยินเสียงที่ไร้เสียงของโลกใบนี้... เราจะได้ยินความเหนื่อยล้าในน้ำเสียงของพนักงานร้านสะดวกซื้อ... เราจะได้ยินความเหงาในความเงียบของผู้สูงอายุที่นั่งอยู่บนม้านั่งในสวนสาธารณะ... เราจะได้ยินเสียงร้องไห้ของผืนป่าที่กำลังถูกทำลาย...
การฟังคนคนหนึ่ง... คือการฝึกซ้อมที่จะฟังเสียงร้องของโลกทั้งใบโดยไม่ปิดหัวใจของเราหนีไปเสียก่อน
ของขวัญชิ้นสุดท้าย.. การได้กลับมาได้ยินเสียงของตัวเอง
นี่คือความจริงที่น่าอัศจรรย์ที่สุดของการฟัง... ยิ่งเราตั้งใจที่จะ ลืมตัวเอง เพื่อที่จะได้ยินคนอื่นอย่างเต็มที่มากเท่าไหร่... เรากลับยิ่งได้ ค้นพบตัวเอง อย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน
ตลอดชีวิตที่ผ่านมา โลกในหัวของเรานั้นเต็มไปด้วยเสียงจอแจของความคิด, การตัดสิน, ความกังวล, และแผนการต่างๆ ไม่เคยมีช่วงเวลาที่เงียบสงบพอให้เราได้ยินเสียงที่เบาที่สุดซึ่งดังมาจากส่วนที่ลึกที่สุดของใจเราเลย
แต่กระบวนการทั้งหมดของการเป็นคอมแพเนียน คือการฝึกฝนที่จะทำให้เสียงเหล่านั้นสงบลง…
- เมื่อเราฝึกที่จะวางผู้พิพากษาภายในลงเพื่อที่จะไม่ตัดสิน เขา... เราก็ได้เรียนรู้ที่จะไม่ตัดสิน ตัวเอง ไปด้วยในเวลาเดียวกัน
- เมื่อเราฝึกที่จะเป็นภาชนะที่ว่างเปล่าเพื่อรองรับความรู้สึกของ เขา... เราก็ได้สร้างพื้นที่ว่างในใจของเราเองขึ้นมาเป็นครั้งแรก
- เมื่อเราฝึกที่จะฟังความต้องการที่ซ่อนอยู่ของ เขา... เราก็เริ่มไวพอที่จะสังเกตเห็นความต้องการที่ถูกละเลยมานานของ ‘ตัวเราเอง’
ผมยังจำความรู้สึกหลังจากการนั่งฟังน้องคนหนึ่งระบายความทุกข์ที่หนักหน่วงเป็นเวลาหลายชั่วโมงได้ดี ผมเคยคิดว่าตัวเองคงจะเหนื่อยและหมดแรงไป แต่สิ่งที่เกิดขึ้นกลับตรงกันข้าม…ในใจของผมกลับปรากฏ ความสงบนิ่ง ที่โปร่งเบาอย่างน่าประหลาด ในความเงียบงันของห้องนั้น... ผมได้ยินเสียงเล็กๆ ของตัวเองดังขึ้นมาเป็นครั้งแรกในรอบหลายเดือน มันกระซิบกับผมว่า “นายเองก็เหนื่อยเหมือนกันนะ... นายเองก็ต้องการการพักผ่อนเหมือนกัน” การที่เราสามารถเป็นบ้านที่อบอุ่นให้ใครสักคนได้... มันได้สอนวิธีที่จะกลับมาเป็นบ้านที่อบอุ่นให้กับตัวเราเอง
สนามที่เรายังคงเป็นมนุษย์ต่อกันได้
การเดินทางทั้งหมดของ การฟังแบบคอมแพเนียน ได้พาเรากลับมาสู่บทสรุปที่เรียบง่ายแต่ทรงพลังที่สุด
เป้าหมายสูงสุดของการฟัง... ไม่ใช่การเป็นนักสื่อสารที่เก่งกาจ ไม่ใช่การมีความสัมพันธ์ที่สมบูรณ์แบบปราศจากความขัดแย้ง และไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงโลกทั้งใบ...
แต่มันคือการร่วมกันสร้าง สนามพลัง เล็กๆ ขึ้นมาระหว่างเรากับคนตรงหน้า สนาม... ที่ซึ่งเราทั้งสองคนจะได้รับอนุญาตให้เป็นมนุษย์ได้อย่างเต็มที่ สนาม... ที่ซึ่งความผิดพลาดไม่ใช่เรื่องน่าอาย, ความเปราะบางคือความกล้าหาญ, และความเงียบคือการเชื่อมต่อที่ลึกซึ้งที่สุด สนาม... ที่ไม่ว่าโลกภายนอกจะวุ่นวายและโหดร้ายเพียงใด แต่ในพื้นที่เล็กๆ ระหว่างเราตรงนี้... เราจะยังคงเป็นมนุษย์ต่อกันได้เสมอ
และบางที... การสร้างสนามเล็กๆ เช่นนี้ขึ้นมาทีละสนาม ทีละบทสนทนา... อาจจะเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการเยียวยาโลกทั้งใบที่เรามีอยู่ก็ได้
ขอให้การเดินทางแห่งการฟังของคุณ... นำพาคุณกลับไปสู่บ้านที่แท้จริง บ้าน... ที่อยู่ในหัวใจของคุณเอง
บทส่งท้าย.. เสียงกระซิบถึงเพื่อนนักเดินทาง
หากคุณได้เดินทางผ่านตัวอักษรทั้งหมดจนมาถึงบรรทัดสุดท้ายนี้... ผมคงไม่มีคำพูดใดจะมอบให้ นอกจากคำขอบคุณจากหัวใจที่ลึกที่สุด ขอบคุณสำหรับเวลา, ความไว้วางใจ, และการเดินทางร่วมกันมาในพื้นที่ที่เงียบงันและละเอียดอ่อนแห่งนี้
บทความชิ้นยาวชิ้นนี้ของผม ไม่ได้ถูกเขียนขึ้นในฐานะผู้เชี่ยวชาญที่รู้คำตอบทั้งหมด และไม่ได้มีเจตนาที่จะเป็น คู่มือ ที่ต้องปฏิบัติตามทุกตัวอักษร โปรดคิดว่ามันเป็นเพียง บันทึกภาคสนาม (Field Note) จากเพื่อนร่วมทางคนหนึ่ง เป็นร่องรอยที่ผมได้ทิ้งไว้จากการเดินทางของตัวเอง
ผมเขียนมันขึ้นมาด้วยเหตุผลที่เรียบง่ายเพียงข้อเดียว... เพราะผมรู้ดีว่าความเจ็บปวดของการพูดออกไปแล้วไม่มีใครได้ยินนั้นเป็นอย่างไร... และผมก็รู้เช่นกันว่าพลังในการเยียวยาของการถูกรับฟังอย่างแท้จริงนั้นยิ่งใหญ่เพียงใด
ความปรารถนาของผมจึงไม่ได้อยู่ที่การทำให้คุณกลายเป็นนักฟังที่สมบูรณ์แบบ ผมไม่ได้หวังว่าคุณจะจดจำได้ทุกเทคนิคหรือทุกภาพเปรียบเทียบ
ผมเพียงหวังว่า...
อาจจะมีสักหนึ่งประโยค, สักหนึ่งภาพ, หรือสักหนึ่งความรู้สึกจากบทความนี้ ที่จะยังคงสั่นพ้องอยู่ในใจของคุณ และในวันหนึ่งข้างหน้า... ในบทสนทนาที่สำคัญกับใครสักคนที่คุณรัก... ภาพของ บ้านหลังเล็กกลางพายุ หรือ ผืนน้ำที่นิ่งสงบ อาจจะปรากฏขึ้นมาในใจของคุณ และช่วยให้คุณเลือกที่จะ อยู่ตรงนั้น กับเขาได้นานขึ้นอีกสักนิด... อ่อนโยนขึ้นอีกสักหน่อย
หากสิ่งนั้นเกิดขึ้นได้แม้เพียงครั้งเดียว... นั่นคือทั้งหมดที่บทความนี้ได้ทำหน้าที่ของมันสำเร็จแล้ว
ในโลกที่เสียงตะโกนดูเหมือนจะดังกว่าเสียงกระซิบ... และการตัดสินดูเหมือนจะง่ายกว่าการทำความเข้าใจ... การเลือกที่จะเป็นผู้ฟังที่แท้จริง อาจเป็นการกระทำที่กล้าหาญและงดงามที่สุดที่เราจะมอบให้แก่กันได้
ขอให้การเดินทางแห่งการฟังของคุณ นำพาความสงบสุขมาสู่หัวใจของคุณ และนำพาพื้นที่ที่ปลอดภัยไปสู่หัวใจของคนที่คุณรัก
ขอให้เราได้เป็นความเงียบที่อบอุ่นนั้น... ให้แก่กันและกัน
ด้วยความเคารพในทุกการเดินทาง