อัตตา โครงสร้างจิต และความเข้าใจผิดของความเป็นตัวตน: จากจิตวิเคราะห์สู่ประสาทวิทยาและปรัชญาสมัยใหม่
แนวคิดเรื่อง “อัตตา” (ego) เป็นหนึ่งในแนวคิดศูนย์กลางของจิตวิทยา ปรัชญา และจิตวิเคราะห์ตลอดศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา ตั้งแต่ผลงานของซิกมุนด์ ฟรอยด์ ไปจนถึงการตีความใหม่ในปรัชญาวัฒนธรรม ทฤษฎีสังคม และประสาทวิทยาศาสตร์ร่วมสมัย อัตตาถูกมองทั้งในฐานะกลไกที่จำเป็นต่อการดำรงอยู่ในโลกสังคม และในขณะเดียวกันก็ถูกวิพากษ์ว่าเป็นแหล่งของความทุกข์ ความแปลกแยก และความเข้าใจผิดเกี่ยวกับความเป็นจริง งานเขียนจำนวนมากในศตวรรษที่ผ่านมาเสนอว่าปัญหาของมนุษย์สมัยใหม่ไม่ได้อยู่ที่การไม่มีอัตตา หากแต่อยู่ที่การยึดมั่นในอัตตาในฐานะ “ตัวตนแท้” จนละเลยโครงสร้างที่ลึกกว่าของจิตและความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับโลก (Freud, 1933; Fromm, 1941; Lacan, 1977)
ในจิตวิเคราะห์คลาสสิกของฟรอยด์ อัตตาเป็นองค์ประกอบหนึ่งของโครงสร้างจิตที่ประกอบด้วย id, ego และ superego โดย ego ทำหน้าที่เป็นตัวกลางระหว่างแรงขับดิบ (id) กับข้อจำกัดของโลกภายนอกและบรรทัดฐานสังคม (superego) ฟรอยด์มองว่าเป้าหมายของการบำบัดคือการเสริมสร้างความเข้มแข็งของอัตตา เพื่อให้บุคคลสามารถรับรู้ความจริงได้อย่างมีเหตุผลและปรับตัวเข้ากับสังคมได้อย่างเหมาะสม (“Where id was, there ego shall be”) (Freud, 1933a) อย่างไรก็ตาม นักคิดรุ่นหลังจำนวนมากตั้งคำถามว่า การ “เสริมสร้างอัตตา” นั้นอาจกลายเป็นการเสริมสร้างโครงสร้างการควบคุมและการกดทับ มากกว่าจะนำไปสู่ความเป็นอิสระภายใน (Marcuse, 1955; Phillips, 2018) ในมุมมองนี้ อัตตาไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือของเหตุผล หากแต่เป็นกลไกของการครอบงำ ทั้งต่อธรรมชาติ ต่อสังคม และต่อโลกภายในของมนุษย์เอง
แนวคิดวิพากษ์ดังกล่าวได้รับการขยายความในงานของฌาคส์ ลาก็อง ซึ่งเสนอว่าอัตตาเกิดขึ้นจาก “การรู้จำผิด” (misrecognition) ในระยะกระจกเงา (mirror stage) เด็กทารกสร้างภาพของตนเองขึ้นผ่านการระบุตัวกับภาพสะท้อนที่ดูเป็นเอกภาพ แต่แท้จริงแล้วเป็นเพียงโครงสร้างเชิงสัญลักษณ์ที่เปราะบาง อัตตาจึงไม่ใช่ศูนย์กลางของการรับรู้ความจริง หากแต่เป็นโครงสร้างที่เต็มไปด้วยการบิดเบือนและความเข้าใจผิด (Lacan, 1977) ในทัศนะนี้ ความพยายามทำให้อัตตา “เข้มแข็ง” อาจเท่ากับการทำให้ความเข้าใจผิดนั้นมั่นคงยิ่งขึ้น
ในปรัชญาสังคมของเฮอร์เบิร์ต มาร์คูเซ อัตตาถูกมองว่าเป็นผลผลิตของเหตุผลแบบอารยธรรมอุตสาหกรรม ซึ่งตั้งอยู่บนตรรกะของการควบคุม การพิชิต และการทำให้โลกกลายเป็นวัตถุที่ต้องจัดการ (“subject against object”) (Marcuse, 1955) อัตตาในความหมายนี้ไม่ใช่เพียงโครงสร้างทางจิต หากแต่เป็นโครงสร้างทางอำนาจที่ฝังอยู่ในวิธีคิดแบบสมัยใหม่ การแยกตัวเองออกจากธรรมชาติและผู้อื่นกลายเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการพัฒนาอัตตา แต่ก็เป็นรากฐานของความแปลกแยกและความทุกข์ในเวลาเดียวกัน (Fromm, 1941)
ในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 แนวคิดเรื่องอัตตาเริ่มถูกนำมาพิจารณาใหม่ในบริบทของประสาทวิทยาศาสตร์ โดยเฉพาะงานของ Iain McGilchrist ที่เสนอว่าการทำงานของสมองซีกซ้ายและขวาเกี่ยวข้องกับรูปแบบการรับรู้โลกที่แตกต่างกันอย่างลึกซึ้ง สมองซีกซ้ายมีแนวโน้มเน้นการวิเคราะห์ การควบคุม และการแยกส่วน ขณะที่สมองซีกขวาเกี่ยวข้องกับการรับรู้แบบองค์รวม ความสัมพันธ์ และบริบท (McGilchrist, 2009) แม้แนวคิด “ซีกซ้าย–ซีกขวา” ในรูปแบบสุดโต่งจะถูกวิพากษ์ในทางวิทยาศาสตร์ว่าซับซ้อนกว่านั้นมาก แต่ก็มีหลักฐานว่าระบบเครือข่ายสมองบางส่วนเกี่ยวข้องกับการสร้างภาพตัวตนและการควบคุมตนเอง (Northoff et al., 2006; Damasio, 2010)
งานวิจัยด้านประสาทวิทยาศาสตร์ร่วมสมัยยังชี้ให้เห็นว่าความรู้สึกของ “ตัวตน” เป็นผลจากการทำงานร่วมกันของเครือข่ายสมองหลายระบบ เช่น default mode network ซึ่งเกี่ยวข้องกับการคิดเกี่ยวกับตนเอง ความทรงจำเชิงอัตชีวประวัติ และการจำลองอนาคต (Raichle, 2015) การรับรู้ตนเองจึงไม่ใช่แก่นแท้คงที่ หากแต่เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องจากการประสานข้อมูลภายในและภายนอก (Damasio, 2010) ในมุมมองนี้ อัตตาเป็นแบบจำลอง (model) ที่สมองสร้างขึ้นเพื่อจัดระเบียบประสบการณ์ มากกว่าจะเป็นตัวตนถาวร
แนวคิดร่วมสมัยบางสาย เช่น จิตวิทยาเชิงพุทธและทฤษฎีสติ (mindfulness research) เสนอว่าความทุกข์จำนวนมากเกิดจากการยึดติดกับภาพตัวตนที่แข็งตัว งานวิจัยเกี่ยวกับการฝึกสติพบว่าการลดการยึดติดกับการเล่าเรื่องเกี่ยวกับตนเองสัมพันธ์กับการลดความเครียดและเพิ่มความยืดหยุ่นทางจิต (Brewer et al., 2011; Dahl et al., 2015) สิ่งนี้สอดคล้องกับแนวคิดเชิงปรัชญาที่มองว่าอัตตาเป็นโครงสร้างที่จำเป็นในระดับหนึ่ง แต่กลายเป็นปัญหาเมื่อถูกเข้าใจว่าเป็น “ตัวตนที่แท้จริงและถาวร”
ดังนั้น ในกรอบสหวิทยาการร่วมสมัย อัตตาอาจถูกมองว่าเป็นทั้งเครื่องมือและข้อจำกัด เป็นโครงสร้างที่ช่วยให้มนุษย์สามารถทำงานในโลกสังคมที่ซับซ้อน แต่ก็เป็นแหล่งของการบิดเบือนและความทุกข์เมื่อถูกยึดถืออย่างตายตัว การทำความเข้าใจอัตตาในเชิงลึกจึงไม่ใช่การทำลายหรือเสริมสร้างมันเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นการเห็นมันในฐานะกระบวนการที่เปลี่ยนแปลงได้ และเป็นส่วนหนึ่งของระบบจิตที่กว้างกว่าซึ่งเชื่อมโยงกับสังคม วัฒนธรรม และชีววิทยา (Damasio, 2010; McGilchrist, 2009)
ในท้ายที่สุด การถกเถียงเรื่องอัตตาไม่ได้เป็นเพียงประเด็นทางจิตวิทยา หากแต่เป็นคำถามพื้นฐานเกี่ยวกับธรรมชาติของมนุษย์และความเป็นจริง การมองอัตตาในฐานะโครงสร้างที่เกิดขึ้นจากการรับรู้ ความทรงจำ และความสัมพันธ์ อาจเปิดทางให้เกิดความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับตัวตนที่ยืดหยุ่นและสัมพันธ์กับโลกมากขึ้น แทนที่จะเป็นศูนย์กลางที่แยกขาดจากสิ่งอื่น การวิจัยข้ามสาขาตั้งแต่จิตวิเคราะห์ ประสาทวิทยา ไปจนถึงปรัชญาสังคม ชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า การเข้าใจอัตตาอย่างวิพากษ์และรอบด้าน เป็นกุญแจสำคัญต่อการเข้าใจทั้งความทุกข์และศักยภาพของมนุษย์ในโลกสมัยใหม่.
เมื่อพิจารณาแนวคิดเรื่องอัตตาในบริบทของวิทยาศาสตร์ร่วมสมัย จะเห็นได้ว่าความเข้าใจเกี่ยวกับ “ตัวตน” กำลังเปลี่ยนผ่านจากการมองว่าเป็นแก่นแท้คงที่ ไปสู่การมองว่าเป็นกระบวนการเชิงพลวัตที่เกิดขึ้นจากการทำงานร่วมกันของสมอง ร่างกาย สังคม และวัฒนธรรม แนวคิดเชิงระบบ (systems theory) และประสาทวิทยาศาสตร์เชิงคาดการณ์ (predictive processing) เสนอว่า สมองทำหน้าที่สร้างแบบจำลองของโลกและของตัวเองอย่างต่อเนื่อง เพื่อทำนายและลดความไม่แน่นอนในการรับรู้ (Friston, 2010; Clark, 2013) ในกรอบนี้ “อัตตา” ไม่ใช่สิ่งที่มีอยู่โดยตัวมันเอง หากแต่เป็นผลลัพธ์ของกระบวนการสร้างแบบจำลองที่ทำให้สิ่งมีชีวิตสามารถประสานการกระทำ ความทรงจำ และเป้าหมายเข้าด้วยกันอย่างสอดคล้อง
ทฤษฎี predictive processing และ free energy principle ของ Karl Friston ชี้ว่า ระบบประสาทพยายามลดความคลาดเคลื่อนระหว่างสิ่งที่คาดการณ์กับสิ่งที่รับรู้จริง โดยการปรับทั้งการรับรู้และการกระทำ (Friston, 2010) การมี “ตัวตน” จึงเป็นส่วนหนึ่งของกลไกการควบคุมตนเอง (self-regulation) ที่ช่วยให้สิ่งมีชีวิตรักษาสภาวะสมดุลและดำรงอยู่ได้ในสภาพแวดล้อมที่ไม่แน่นอน งานวิจัยด้าน cognitive neuroscience พบว่าความรู้สึกเป็นเจ้าของร่างกายและความคิด (sense of agency and ownership) เกิดจากการบูรณาการข้อมูลจากหลายระบบ เช่น ระบบการเคลื่อนไหว การรับรู้ร่างกาย และความทรงจำ (Gallagher, 2000; Blanke et al., 2015) สิ่งนี้สนับสนุนมุมมองว่าอัตตาเป็น “แบบจำลองการควบคุม” มากกว่าตัวตนถาวร
อย่างไรก็ตาม แม้อัตตาจะมีหน้าที่เชิงปรับตัว แต่ก็มีหลักฐานว่าการยึดติดกับภาพตัวตนที่แข็งตัวอาจสัมพันธ์กับความทุกข์ทางจิตใจ งานวิจัยเกี่ยวกับการคิดวนซ้ำเกี่ยวกับตนเอง (rumination) และการประเมินตนเองเชิงลบพบว่ามีความสัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าและความวิตกกังวล (Nolen-Hoeksema, 2000) ขณะเดียวกัน การฝึกสติและการรับรู้แบบไม่ตัดสิน (non-judgmental awareness) แสดงให้เห็นว่าการลดการระบุตัวกับความคิดและอารมณ์สามารถลดการทำงานของเครือข่ายสมองที่เกี่ยวข้องกับการเล่าเรื่องเกี่ยวกับตนเอง และเพิ่มความยืดหยุ่นทางอารมณ์ (Brewer et al., 2011; Farb et al., 2007) สิ่งนี้ชี้ให้เห็นว่าการผ่อนคลายการยึดติดกับอัตตาไม่ได้หมายถึงการสูญเสียการทำงานของตัวตน แต่เป็นการเปลี่ยนความสัมพันธ์กับแบบจำลองนั้น
ในเชิงสังคมและวัฒนธรรม นักสังคมวิทยาและนักปรัชญาหลายคนเสนอว่าอัตตาเป็นผลผลิตของโครงสร้างทางสังคมที่เน้นความเป็นปัจเจก การแข่งขัน และการครอบครอง (Taylor, 1989; Giddens, 1991) อัตตาในสังคมสมัยใหม่จึงถูกหล่อหลอมให้เป็นศูนย์กลางของการควบคุมและการเปรียบเทียบ การวิพากษ์ของ Fromm และ Marcuse ชี้ว่าการพัฒนาอัตตาในสังคมอุตสาหกรรมมักเชื่อมโยงกับตรรกะของการผลิตและการบริโภค ซึ่งทำให้ตัวตนถูกนิยามผ่านการมีและการครอบครอง มากกว่าการเป็น (Fromm, 1976; Marcuse, 1955) การวิจัยด้านจิตวิทยาสังคมร่วมสมัยยังพบว่าความรู้สึกแยกขาดจากผู้อื่น (alienation) และการมุ่งเน้นตนเองสูงเกินไปสัมพันธ์กับความเครียดและความไม่พึงพอใจในชีวิต (Twenge et al., 2008)
ในอีกด้านหนึ่ง นักปรัชญาจิต (philosophy of mind) เช่น Thomas Metzinger เสนอว่า “ตัวตน” เป็นเพียงแบบจำลองเชิงปรากฏการณ์ที่สมองสร้างขึ้นเพื่อจัดระเบียบประสบการณ์ (“self-model theory of subjectivity”) (Metzinger, 2003) เราไม่ได้มีตัวตน หากแต่เรามีแบบจำลองของตัวตนที่ทำให้เรารับรู้โลกจากมุมมองหนึ่ง การเข้าใจเช่นนี้เปิดทางให้ตั้งคำถามใหม่เกี่ยวกับเสรีภาพ ความรับผิดชอบ และจริยธรรม หากตัวตนเป็นกระบวนการมากกว่าสิ่งคงที่ การพัฒนา “ความตระหนักรู้ต่อแบบจำลองของตนเอง” อาจเป็นรูปแบบหนึ่งของการพัฒนาจิตที่ทำให้มนุษย์สามารถปรับตัวได้อย่างยืดหยุ่นมากขึ้น
การวิจัยข้ามสาขาในปัจจุบันจึงเริ่มมองอัตตาในฐานะปรากฏการณ์หลายระดับ ตั้งแต่ระดับชีววิทยา ประสาทวิทยา จิตวิทยา ไปจนถึงสังคมและวัฒนธรรม แนวคิดเรื่อง “self as process” หรือ “selfing” เสนอว่าความเป็นตัวตนคือการกระทำอย่างต่อเนื่องของระบบที่สร้างความต่อเนื่องในประสบการณ์ (Varela et al., 1991) มุมมองนี้สอดคล้องกับทฤษฎี enactive cognition ที่เห็นว่าจิตไม่ได้อยู่เพียงในสมอง แต่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ระหว่างสมอง ร่างกาย และโลก (Thompson, 2007) อัตตาจึงไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายในอย่างโดดเดี่ยว หากแต่เป็นจุดตัดของเครือข่ายความสัมพันธ์
หากมองจากมุมนี้ ความขัดแย้งระหว่างแนวคิดที่ต้องการ “เสริมสร้างอัตตา” กับแนวคิดที่ต้องการ “ก้าวข้ามอัตตา” อาจไม่ใช่ความขัดแย้งที่แท้จริง แต่เป็นการเน้นคนละระดับของการทำงานของจิต ในระดับหนึ่ง อัตตาที่มั่นคงและยืดหยุ่นมีบทบาทสำคัญต่อการดำรงชีวิตและการตัดสินใจ แต่ในอีกระดับหนึ่ง การตระหนักว่าอัตตาเป็นแบบจำลองที่เปลี่ยนแปลงได้ อาจช่วยลดความทุกข์ที่เกิดจากการยึดติดกับภาพตัวตนที่แข็งตัว การวิจัยร่วมสมัยจำนวนมากจึงมุ่งไปสู่การทำความเข้าใจว่า มนุษย์สามารถพัฒนา “ความยืดหยุ่นของตัวตน” (self-flexibility) และ “ความตระหนักรู้เชิงเมตา” (meta-awareness) ได้อย่างไร เพื่อให้สามารถใช้ประโยชน์จากอัตตาโดยไม่ถูกครอบงำโดยมัน
ในภาพรวม การศึกษาทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาในศตวรรษที่ 21 กำลังชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า อัตตาไม่ใช่ศัตรูที่ต้องถูกทำลาย หรือแก่นแท้ที่ต้องถูกเสริมสร้างอย่างไม่มีเงื่อนไข หากแต่เป็นโครงสร้างเชิงหน้าที่ที่ต้องถูกเข้าใจในความสัมพันธ์กับระบบที่กว้างกว่า การวิจัยในอนาคตเกี่ยวกับสมอง จิต และสังคม อาจช่วยให้เราเข้าใจได้ชัดเจนยิ่งขึ้นว่า ความรู้สึกของการเป็น “ตัวฉัน” เกิดขึ้นอย่างไร และเราจะอยู่กับมันอย่างมีสติและความยืดหยุ่นได้อย่างไรในโลกที่ซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ.
#Siamstr #nostr #psychology
